5 lý do con người trở nên bất hạnh trong xã hội hiện đại – Émile Durkheim

Émile Durkheim là một nhà triết học giúp ta hiểu được tại sao Chủ nghĩa tư bản làm ta giàu nhưng khổ sở .

Ông sinh năm 1858 tại một thị trấn nhỏ của Pháp tên là Épinal gần biên giới Đức. Trước tuổi 40, Durkheim được bổ nhiệm cho một chức vị quyền lực và danh giá với tư cách là một giáo sư tại Sorbonne của Pháp. Durkheim đã sống qua thời kì thay đổi diện rộng nhanh chóng của Pháp. Từ một xã hội nông nghiệp truyền thống thành một đô thị kinh tế công nghiệp. Ông thấy rằng đất nước đang giàu lên rằng chủ nghĩa tư bản năng suất phi thường và cũng cởi mở hơn trong vài khía cạnh. Nhưng cái nổi bật với ông và trở thành điểm chính trong sự nghiệp học thuật của ông đó là sự tác động kì lạ của hệ thống kinh tế lên tâm trí con người. Nó đã đẩy họ đến tự tử với số lượng ngày càng gia tăng. Đây là sự sáng suốt vĩ đại được thể hiện trong công trình quan trọng nhất của ông: Tự tử, xuất bản năm 1897. Quyển sách ghi chép lại phát hiện đáng chú ý và bi thảm rằng tỉ lệ tự tử tăng vọt khi quốc gia đã công nghiệp hóa và Chủ nghĩa tư bản tiêu dùng chiếm ưu thế. Trong khoảng thời gian ấy, Durkheim quan sát thấy tỉ lệ tự tử của Anh gấp đôi của Ý, nhưng ở nước giàu và hiện đại hơn là Đan Mạch thì lại gấp bốn lần Anh quốc. Sự chú trọng của ông vào tự tử có ý làm sáng tỏ một cấp độ chung của sự bất hạnh và tuyệt vọng trong xã hội. Tự tử là mở đầu kinh hoàng cho nhiều dạng suy giảm tinh thần tạo bởi Chủ nghĩa tư bản hiện đại. Xuyên suốt sự nghiệp, ông giải thích lí do con người trở nên bất hạnh trong xã hội hiện đại và lựa ra được 5 yếu tố quan trọng:

1. Chủ nghĩa cá nhân

Trong xã hội xưa, danh tính một người gắn kết mật thiết với các bộ lạc, tầng lớp. Có rất ít lựa chọn một người có thể làm thợ bánh, thành viên Giáo hội hoặc kết hôn với con của cô bác họ mà không tự ý thức để quyết định cho riêng mình. Vị trí của họ có thể được tạo sẵn bởi gia đình và cơ cấu xã hội đương thời. Nhưng dưới thời đại của chủ nghĩa tư bản thì chính cá nhân là người quyết định mọi thứ: công việc, tín ngưỡng, cưới hỏi và nơi họ thuộc về. Nếu suôn sẻ, cá nhân đó sẽ nhận lấy mọi công trạng. Nhưng nếu thất bại, người đó sẽ rơi vào tình thế nghiệt ngã hơn trước vì dường như không có ai để trách móc ngoài bản thân. Sự thất bại trở thành phán xét tồi tệ về người đó. Đây là gánh nặng của cuộc sống tư bản chủ nghĩa hiện đại.

2. Mong ước viển vông

Tư bản chủ nghĩa làm ai cũng nghĩ rằng nếu nỗ lực thì sẽ thành ông chủ. Những hình thức quảng cáo thôi thúc hoài bão bằng việc cho ta thấy cái xa hoa có được nếu ta biết cách thực hiện. Cơ hội được cho là rất lớn nhưng khả năng cho sự thất vọng cũng vậy.

Trong tư bản chủ nghĩa, đố kị hoành hành. Thật dễ dàng thấy thất vọng với tài sản của mình không phải vì nó tệ hại mà vì những suy nghĩ dày vò rằng nó có thể dồi dào hơn nhưng vẫn chưa được vậy. Mặt vui vẻ, năng nổ của của chủ nghĩa tư bản làm phiền Durkheim một cách kì lạ. Theo ông, xã hội hiện đại khó khăn trong việc công nhận cuộc đời thường đau đớn, muộn phiền. Việc ta đau buồn được nhìn nhận như dấu hiệu của thất bại thay vì một phản ứng bình thường tới thực tại gian khổ của việc làm người.

3. Ta có quá nhiều tự do.

Sự phê phán xã hội truyền thống được thể hiện mạnh mẽ trong văn học lãng mạn, là rằng con người cần thêm tự do. Những kẻ nổi loạn thường chê trách xã hội có quá nhiều tiêu chuẩn. Những tiêu chuẩn về ăn mặc, hoạt động, quan niệm. Chủ nghĩa tư bản nối bước những kẻ nổi loạn lãng mạn, không ngừng bác bỏ những tiểu chuẩn này. Các quốc gia giờ đã thêm phức tạp và đa dạng. Mọi người không còn quá nhiều điểm chung. Đáp án chung cho những câu hỏi quan trọng như: nên cưới ai hay nuôi con như nào, trở nên thiếu lập trường và không cụ thể. Quan niệm: “Hãy làm điều bạn thấy hiệu quả cho riêng mình”. Dù thân thiện nhưng có nghĩa rằng xã hội không quan tâm bạn làm gì và không còn quá tự tin trong việc trả lời những câu hỏi lớn của đời. Trong phút vui vẻ, ta nghĩ bản thân như đã sẵn sàng đổi mới cuộc đời và tự mình làm rõ mọi thứ. Nhưng trong thực tế, theo Durkheim, chúng ta thường hay mệt mỏi, bận bịu, không chắc chắn và khi đó đã là đường cùng.

4. Chủ nghĩa vô thần

Durkheim là người vô thần nhưng lo ngại khi tôn giáo không còn được tin tưởng vì khía cạnh tốt, khía cạnh chung của nó sẽ trở nên hữu ích trong việc khắc phục phần cơ cấu xã hội tổn hại. Dù thiếu logic và hão huyền, Durkheim vẫn cảm kích tôn giáo. Ông biết rằng tính cộng đồng và sự an ủi của tôn giáo rất quan trọng. Tư bản chủ nghĩa chưa có gì để thay thế thứ này. Khoa học thì không thể chia sẻ được những trải nghiệm mạnh mẽ ấy. Bảng tuần hoàn dù mang vẻ đẹp duyên dáng của tri thức nhưng sẽ không thể kết nối được một xã hội.

5. Sự suy yếu của đất nước

Vào thế kỉ 19, qua vài sự kiện, dường như ý tưởng về quốc gia có thể trở nên mạnh mẽ tới mức tạo được cảm giác thân thuộc và chung cống hiến mà tôn giáo từng mang lại. Những khoảnh khắc tuy hào hùng, đáng công nhận nhưng vẫn không tạo được điều ấy. Gia đình đã từng đem lại cho mọi người cảm giác thân thuộc. Nhưng giờ đây, dù ta đầu tư nhiều vào gia đình, nó vẫn không bền như mong đợi. Khi trưởng thành, con cái khó còn ràng buộc với cha mẹ. Chúng không muốn cùng chia sẻ công việc hay các nhóm xã hội và không cảm nhận được danh dự cha mẹ đặt lên mình. Lúc này, gia đình hay tổ quốc cũng không tạo được cảm giác thân thuộc, cho ta cảm thấy thuộc về giá trị lớn lao hơn chính mình.

Émile Durkheim là bậc thầy đoán bệnh. Ông cho ta thấy nền kinh tế hiện đại đặt gánh nặng lên từng người và tước đi của họ sự chỉ dẫn tường tận cùng sự thông cảm lẫn nhau. Chúng ta đều là thừa kế của Durkheim và còn đó những trọng trách ông từng phải ôm lấy. Làm sao để thêm được những cảm giác thân thuộc? Làm sao để dỡ bỏ chút gánh nặng khỏi mỗi người, tìm ra sự cân bằng giữa tự do và đoàn kết? Và làm sao để tạo được những tư tưởng giúp ta bớt dày vò bản thân vì thất bại và trở ngại?

Nguồn:

Leave a Comment