Làm thế nào để tìm ý cho bài viết về phim?

Đây là loạt bài nói của anh Vũ Ánh Dương đăng trên Soundcloud. Tôi phải gõ lại bởi trí nhớ kém, và muốn học hỏi ngôn từ của anh Dương, anh có vùng ngôn ngữ nói và viết rất đặc biệt và lạ với tôi. Việc bóc băng cũng tiện hơn cho những lần xem lại, cũng là để chia sẻ với ai đó nếu lạc bước nơi đây.

File 01:

Đầu tiên chúng ta xác nhận với nhau: Ý là gì? Các bài viết về phim bản chất là gì?

Ý là các chủ điểm, là các vấn đề gợi ra từ bộ phim khi chúng ta gặp gỡ được hình ảnh của con người, của thế giới, chúng ta kết thân, chúng ta theo dõi hành trạng, chúng ta suy đoán các kết cục. Như vậy ý có tính chất nội dung. Ý là nghĩa. Thứ hai, ý còn có nghĩa là ý ngĩa, là giá trị bộ phim mang đến cho trải nghiệm xem của mình. Nói cách khác, điều bộ phim tác động đến người xem là ý nghĩa. Như vậy mỗi lần xem phim chúng ta thu nhận được ý nghĩa khác nhau. Ý nghĩa là hệ thống các giá trị bao gồm nhận thức, thông tin, thẩm mĩ, giải trí, lưu trữ, kinh tế,…

Các bài viết về phim có nhiều loại như giới thiệu về phim, review, phân tích, nghiên cứu phim,… dù ngắn dù dài như nào thì cũng là không gian của những lý lẽ, nó tập hợp, trình bày những phân tích, những diễn giải những ý mà ta đã tìm thấy từ việc xem phim.

Tóm lại, việc viết về phim là tuyển lựa trình bày các ý mà ta đã thu hoạch được. Việc cảm thụ một cách có lý lẽ này đối với cá nhân tôi nó giống các hoạt động của người nghệ nhân ngày xưa họ làm chăn bông. Họ bật bông trên sợi dây căng nối giữa hai đầu, một đầu là trí não, một đầu là trái tim. Viết về phim là hoạt động cá nhân hóa, một hoạt động mang tính chất đại chúng. Tao xem phim chúng mày đang xem, chúng mày đã quên, chúng mày không hay biết đến sự tồn tại của nó theo cách riêng của tao. Đông thời đó cũng là hoạt động hướng theo véc tơ ngược lại, nó đẩy những cảm xúc, những luận suy riêng tư ra trước mắt trốn công cộng.

Vậy làm thế nào để tìm ý cho một bài viết về phim?

Đối với tôi, ý của một bộ phim đến từ sự tương tác, giống như cách thức tổ tiên chúng ta tìm thấy lửa từ đá, không phải tạo ra mà là tìm lửa từ trong đá qua sự va đập, tương tác. Ý trong một bộ phim cũng được tìm thấy qua sự tương tác giữa người xem phim và người làm phim thông qua trung gian là bộ phim, là sự tổng hòa của các trình hiện nghe nhìn. Xin được đề xuất 10 cách tìm ý trong một bộ phim.

Thứ nhất. Chúng ra xác định mối quan hệ giữa đề tài và chủ đề để tìm ý hướng mà người làm phim muốn khán giả cảm thụ thấy. Đề tài là bộ phim nói về cái gì, phạm vi cuộc sống phản ánh. Còn chủ đề là cách thức mà đề tài đó được triển khai. Thông qua mối quan hệ của nó, chúng ta nhìn thấy quan niệm về con người cùng các vấn đề mà nó giải quyết trong trải nghiệm thế tục.

Thứ hai. Chúng ta tìm cách mô tả bộ phim giống như là cái gì đó ngoài nó. Nghĩa là chúng ta có thể nói A Brighter Summer Day của Dương Đức Xương như một nhạc kịch tuổi trẻ. Chúng ta sử dụng sự đối sánh này để chúng ta tìm thấy hình ảnh con người và thế giới được cấu trúc như thế nào thông qua bộ phim.

Thứ ba. Chúng ta xác định phong cách bộ phim thông qua khả năng lựa chọn thẩm mỹ và kỹ thuật của người làm phim. Chắc hẳn các bạn không quên điều David Mamet đã nói: “Bộ phim căn bản là một thiết kế được hoàn thành khi người làm phim hiểu được bản chất các chất liệu và sử dụng sự hiểu ấy để thiết kế nên bộ phim”. Vậy tìm ý qua việc tìm hiểu sự hiểu, quan niệm của người làm phim về chất liệu và cách sử dụng cũng là một cách.

Các cách còn lại chúng ta sẽ chia sẻ với nhau ở những file sau.

File 02:

Phần lớn bộ phim định hướng sự quan tâm của chúng ta vào một hai nhân vật, vì thế trải nghiệm xem phim của chúng ta trở thành quá trình đồng cảm với nhân vật, vui buồn sướng khổ của nhân vật là nguồn cơn lo toan, khóc cười, hồi hộp của chúng ta. Điều này dẫn đến việc chúng ta thường tìm ý viết về phim qua thăm dò nhân vật. Và sẽ tệ nếu chúng ta viết về nhân vật chỉ bằng cách di chuyển nhân vật qua các biến cố của câu chuyện, lúc ấy bài viết về phim của chúng ta đơn giản là bản miêu thuật câu chuyện mà thôi. Vậy việc đầu tiên chúng ta có thể làm để tìm ra ý từ việc theo dõi, nghiệm suy nhân vật là nhấc nó ra khỏi dòng chảy của những sự kiện, tạm thời không nhìn nó trong cấu trúc mà thăm dò cấu trúc ở trong nó. Mình xin đưa ra một vài lưu ý.

Thứ nhất. Ta có thể tái dựng nhân vật ở các đời sống mà nó cưu mang hay tìm cách thoái thác. Chúng ta tìm mục đích của nhân vật trong bộ phim. Đôi khi những mục đích, mục tiêu này nó hoàn toàn mâu thuẫn với nhau.

Thứ hai. Chúng ta tìm ra các điểm nhìn, các trục cảm xúc nhân vật chi phối trải nghiệm của người xem.

Thứ ba. Xác định việc khai thác, giản lược, hoặc tô đậm tâm lý hành động của nhân vật phục vụ cho các thể loại phim khác nhau như thế nào.

Thứ tư. Chúng ta xem xét cách thời sự đương đại hóa các mẫu hình nhân vật có sẵn ra sao thông qua việc thể hiện quan niệm về con người, đạo đức của nhà làm phim. Chúng ta có thể đồng ý với nhau rằng, vẻ đẹp tinh thân của nhân vật còn phụ thuộc vào việc nó được tư duy, được xây dựng trên những hệ hình khác nhau. Ví dụ như trong các phim thương mại, vẻ đẹp của nhân vật là sự chiến thắng tinh thần, trong khi ở các phim nghệ thuật thì vẻ đẹp nhân vật nằm trong sự giới hạn, trong tính bất khả.

Thứ năm. Chúng ta cũng có thể nhìn nhân vật như hình tượng nghệ thuật được tạo ra trong thế giới phim. Vậy thì ta không thể bỏ qua xem xét ngôn ngữ điện ảnh xậy dựng nên nhân vật ấy, không thể không phân tích nhân vật mà bỏ qua chất lượng diễn xuất của diễn viên thủ vai, cùng các hệ thống hình thức như là: thiết kế mĩ thuật, âm thanh, âm nhạc, quay phim, dựng phim, kỹ xảo,… tương hỗ cho diễn xuất ấy.

Cuối cùng. Theo mình thì con người trong phim là con người đã được chức năng hóa, luân lý hóa theo ý hướng kiến tạo ra nó. Vì thế điều quan trọng nhất mà chúng ta chú ý: nhân vật chỉ là hình ảnh con người. Nghĩa là chứng kiến quá trình xây dựng, phát triển nhân vật của người làm phim là chúng ta tận hưởng quá trình trở nên người của nhân vật. Để làm rõ ý nhân vật chỉ là hình ảnh của con người thôi, mình xin đưa ra đây mô thức của nhân vật.

Nhân vật ở trong phim hiện tồn với các đời sống sinh lý, tâm lý, gia đình, tự nhiên, xã hội, vì thế hình thành nên các mối quan hệ, nó quan hệ với chính nó, với kẻ khác, với các thiết chế, với tự nhiên, với các đấng vô thể. Các mối quan hệ này chứa đựng các nhu cầu cần nó phải thỏa mãn, đồng thời nảy sinh những mâu thuẫn cần nó phải giải quyết. Để giải quyết các nhu cầu như sinh tồn, sinh ý, yêu thương, danh dự, ước mơ, công danh, hay dàn xếp các mâu thuẫn nội tại hay ngoại lai, cá nhân, cộng đồng, tiền bạc, đạo đức,… nhân vật luôn phải hành động. Nó hành động theo hai cách, lấy sức mạnh bên trong nó, và hành động của người khác. Nghĩa là trong lúc sống cùng kẻ khác, sống cùng nhau thì nó chứng minh nó là ai một cách độc nhất, nó trở nên người bằng cách trở nên cá nhân, thành cá thể có chất lượng, trở thành con người tự do trong các khuôn khổ khi nó lao động, giao tiếp, yêu thương, học hỏi với kẻ khác.

Ở file sau mình sẽ trình bày việc tiên đoán các vấn đề khi chúng ta xem phim, và việc ghi chép khi xem phim.

File 03:

Tiên đoán khi xem phim và ghi chép khi xem phim

Năng lực thẩm mỹ là vốn liếng cho việc sáng tạo, thụ hưởng tác phẩm. Nếu thị hiếu thẩm mỹ là con đẻ của văn hóa đại chúng được tạo ra bởi truyền thông thì năng lực thẩm mỹ phụ thuộc vào tư chất và sự bồi dưỡng của bạn. Nhờ năng lực thẩm mỹ tốt, người tiếp nhận có thể làm chủ được quá trình lựa chọn, thưởng thức, diễn giải, đánh giá bộ phim, có thể xa rời đám đông điên loạn. Năng lực thẩm mỹ được hình thanh bởi kinh nghiệm thẩm mỹ, kinh nghiệm sống, và sự nhạy cảm thiêm bẩm. Sự nhạy cảm là thứ trời cho, đôi khi là chuyện trời đày xúi chúng ta thường trực phản ứng trước các biểu hiện biến đổi dù tế vi nhất quanh mình. Trong sự sáng tạo, nhạy cảm gần với cảm hứng, kiểu như Tchaikovsky đã nói: “Cảm hứng là vị khách không ưa đến thăm những kẻ lười biếng.” Là người phê bình tìm ý cho các bài viết về phim, chúng ta cũng có thể rèn tập sự nhạy cảm như võ sĩ luyện cơ bắp, đưa sự nhạy cảm sang địa hạt kinh nghiệm, nhạy cảm một cách có kinh nghiệm. Nghĩa là nếu trời cho mình ít tí quá thì mình cũng có thể tự bù đắp cho mình có nhiều tí.

Vâng, để tăng cường sự nhạy cảm, gia tăng linh cảm bởi việc xem phim về cơ bản là các giác quan thẩm mỹ nghe, nhìn, tưởng tưởng của chúng ta bị dẫn dắt bởi các thủ pháp kỹ thuật của người làm phim. Người làm phim chuẩn bị cho sự dẫn dắt này từ lúc truyền thông bằng cách tạo ra sự chờ đợi cho người xem. Nếu phó mặc vào những chỉ dấu dọn đường của họ, ta sẽ chỉ nhìn thấy cái mà mọi người nhìn, thậm chí chỉ nhìn thấy cái mà họ muốn cho chúng ta nhìn thấy. Tìm ý cho bài viết về phim, chúng ta đôi khi tìm cả những ý mà người làm phim phớt lờ, giấu bỏ đi, những ý mà nhà làm phim sơ sẩy gợi ra nữa. Muốn vậy chúng ta chủ động ý hướng sự xem của mình vào một số vấn đề mà sự nhạy cảm bản thân đề xuất.

Tìm ý cho bài viết về phim bằng sự tiên đoán gần giống như việc xây dựng giả thiết, câu hỏi cho nghiên cứu, hay việc tìm kiếm thông tin phục vụ cho tư duy suy đoán về kẻ khác trong lý thuyết trò chơi vậy. Về cơ bản đó là việc chúng ta hình dung ra các tình huống mà người làm phim có thể gặp phải trong quá trình sáng tạo, sản xuất bộ phim. Và việc xem phim sẽ trở thành việc kiểm chứng họ ứng xử trước các tình huống, giải quyết các vấn đề gặp phải như thế nào. Các tình huống đó có thể xuất hiện ở hệ thống bên trong bộ phim như việc người làm phim sử dụng các chất liệu để trở thành hình thức biểu hiện ở các yếu tố kịch bản, dàn cảnh, diễn xuất, quay phim, dựng phim, hay sự kết hợp phức hợp giữa các hình thức ấy, sự làm giàu có, làm mới lạ, hoặc là chống lại tính định hình phong cách của thể loại, các nguyên tắc ngôn ngữ điện ảnh. Ví dụ, trong chuyển thể chẳng hạn, chúng ta có thể đề xuất các vấn đề đạo diễn có thể xử lý từ một văn bản tiểu thuyết giàu tính chữ tình sang tính hành động của ngôn ngữ phim như thế nào? Ở hệ thống bên ngoài của bộ phim, tạm chia ra là hệ thống sản xuất, quá trình sản xuất, kiểm duyệt, phân phối, truyền thông; và hệ thống tiếp nhận khi một bộ phim được soi chiếu trong dòng chảy điện ảnh, văn hóa bản địa, và não trạng xã hội. Ví dụ mình có thể đặt vấn đề hề thống sản xuất truyền thông cho bộ phim đã sử dụng viral content để tạo ra viral chờ đợi cho bộ phim, hay các nhân vật đã được đưa về các hình mẫu tính cách để dễ bề bàn tán nơi công chúng, như vậy những insight ấy được thể hiện trong phim ra sao? Đặc biệt mối quan hệ tác động qua lại giữa các hệ thống cũng cần được lưu ý. Ví dụ vấn đề xuất hiện khi các tình huống bên ngoài như kinh phí, kiểm duyệt, giới hạn kỹ thuật, kỹ xảo, đương thời, tầm đón đợi của công chúng ảnh hưởng đến các lựa chọn thẩm mỹ hệ thống bên trong bộ phim, rồi chúng tác lại động ngược trở lại đến phản ứng công chúng thế nào? Hay như chuyện dấu ấn kiêm duyệt làm thay đổi kết cấu bộ phim chúng ra sẽ xem ra sao? Mình đã dẫn dắt có phần hơi lan man về ngọn nguồn cảm nhận để lưu ý về việc tìm ý cho các bài viết về phim theo cách tiên đoán các vấn đề là việc hăng say thâm nhập vào chính mình trước khi thâm nhập vào bộ phim, chủ động xác định tâm thế, dự liệu các vấn đề mình quan tâm sẽ được thể hiện từ bộ phim sẽ biến quá trình xem phim thành quá trình chứng thực cho văn hóa tưởng tượng của mình, còn việc viết về phim là việc đưa các tiên nghiệm thành hậu nghiệm vậy.

Cảm ơn các bạn đã lắng nghe.

(còn tiếp…)

Leave a Comment