Xây một “cái hang”

(1)
Trong “Cái hang” của Kafka kể về một con vật (không rõ đích xác là con gì) đi đào một cái hang để phòng thân. Thoạt nhìn đây chỉ là một việc cần lao động chân tay đào bới, nhưng với con vật của Kafka đây lại là hẳn cả một nhiệm vụ cần đến lao động trí óc. Nó phải tạo được cái hang hoàn hảo nhất, lá chắn phòng thủ tốt nhất có thể. Nó không thể ngừng suy đi tính lại về thiết kế của cái hang và tự vấn bản thân về những điều có thể làm khác đi.

Nó đã làm lối vào hang bằng một lớp rêu mỏng để dễ tẩu thoát trong trường hợp có kẻ đột nhập vào hang, nhưng vì thế cũng giúp kẻ thù dễ xông vào. Nó nghĩ, lẽ ra nó nên che lấp miệng hang bằng một lớp đất cứng để kẻ thù khó có thể xâm nhập, nhưng như thế lại khiến chính nó khó chạy thoát nếu kẻ thù đã kịp đào một đường khác để chui vào trong. Làm thế nào đây: một lối vào vừa khó trốn thoát vừa chống đột nhập, hay ngược lại? Đây là một câu hỏi không có lời giải đáp. Có lúc nó còn tính đến việc làm hẳn hai lối vào – nhưng như vậy cũng chỉ làm nguy hiểm nhân đôi.

Nó đã đặt một chiếc cổng giả cách cái hang thật một đoạn. Đằng sau cánh cổng đó trống trơn chẳng dẫn đến đâu cả, chỉ dùng để đánh lạc hướng kẻ thù khỏi cái hang thật, nó nghĩ thế. Nhưng nó cũng lại tự thấy rằng làm như thế chẳng khác nào chưa đánh đã khai rằng “lạy ông tôi ở bụi này”. Nếu có một cái cửa giả thì khả năng bị tấn công sẽ giảm đi nhờ sự đánh lạc hướng hay lại tăng lên vì bật mí rằng có gì đó “hay ho” đang diễn ra? Ai mà biết được?

Càng suy nghĩ, con vật càng cảm thấy mình phải bảo vệ cái hang trước vô vàn những nguy hiểm dình dập. Dần dà, nó trở nên lo lắng quá đà về sự an nguy của cái hang, cứ như thể đó mới chính là cái cần bảo vệ chứ không phải bản thân con vật. Nhìn ngắm vật mà nó vô cùng yêu thương khiến con vật vui đến không nói nên lời, và nó cảm thấy như thể mình đang canh gác chính mình. Nhưng giờ đây mối quan hệ giữa nó và cái hang đã hoàn toàn đảo lộn: lẽ ra cái hang phải bảo vệ nó, nhưng giờ đây ngược lại nó đang xả thân bảo vệ cái hang.

(2)
Trong cuốn “Căn phòng riêng” của Viginia Woolf, bà đã đưa ra một mệnh đề vô cùng sâu sắc: “Một phụ nữ muốn viết văn cần phải có tiền và một căn phòng của riêng mình”. Thoạt đầu những tưởng đây là một tác phẩm về nữ quyền, kể về những bất công mà phụ nữ xưa nay luôn phải gánh chịu, nhưng thật ra đây lại là một tác phẩm dành cho tất cả, một tiểu luận về quyền con người. Tiền bạc được đặt trước căn phòng riêng cũng đủ để nói lên tầm quan trọng của nó. Sự tự do phụ thuộc vào điều kiện vật chất, cụ thể là tiền bạc.

Trẻ em là đối tượng yếu thế, dễ tổn thương bởi chúng không làm ra tiền, chúng phải sống phụ thuộc vào người lớn. Chúng bị áp chế trong thế giới của người lớn. Người nghèo thì dễ bị coi khinh, làm nhục, tiếng nói của họ không có sức nặng. Chỉ khi có tiền ta mới bảo vệ được mình. Chỉ khi giàu ta mới tự do làm điều mình thích. Nói như vậy để thấy tiền bạc như một tấm khiên, như một “cái hang”, như một điều kiện cần để con người giữ được toàn vẹn nhân phẩm.

Viginia Woolf khuyên chúng ta cần phải kiếm tiền, cần phải có căn phòng riêng. Nhưng làm thế nào?

(3)
Gần đây, trong các cuộc trò chuyện, tôi vẫn thường tếu táo, nửa đùa nửa thật rằng: “Em làm thế thì không giàu được đâu. Muốn làm giàu thì phải bớt đạo đức đi, bỏ liêm sỉ đi, phải tàn nhẫn vào.” Nói thì nói vậy thôi, chứ làm được thì tôi đã giàu từ lâu rồi.

Liệu có cách nào cho ta xây một “cái hang” thật tốt mà không gây tổn thương cho chính mình và người khác không?

Leave a Comment